กรุงธนบุรี

ที่มาของการสถาปนากรุงธนบุรี

1) จุดเริ่มต้น: การเสียกรุงศรีอยุธยา (พ.ศ. 2310)

• กรุงศรีอยุธยาถูกพม่าตีแตก บ้านเมืองเสียหายหนัก

• อำนาจส่วนกลางล่มสลาย หัวเมืองต่าง ๆ แยกตัวเป็นอิสระ

• เกิดสภาพ “บ้านแตกสาแหรกขาด” ไม่มีผู้นำรวมชาติ

2) ผู้กอบกู้: สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช

• เดิมคือ พระยาวชิรปราการ (สิน) เจ้าเมืองตาก

• ก่อนกรุงแตก ได้รวบรวมกำลังทหารฝ่าวงล้อมพม่าออกจากอยุธยา

• ไปตั้งหลักที่ เมืองจันทบุรี เพื่อสะสมเสบียง อาวุธ และกำลังคน

• จากนั้นยกทัพกลับมาตีพม่าที่ค่ายโพธิ์สามต้น และ กอบกู้เอกราชได้ในปีเดียวกัน (พ.ศ. 2310)

3) การเลือก “ธนบุรี” เป็นราชธานี

หลังจากขับไล่พม่าได้ พระยาวชิรปราการไม่ได้กลับไปตั้งราชธานีที่อยุธยา เพราะ:

• อยุธยาเสียหายหนัก ซ่อมแซมยาก

• พื้นที่กว้างเกินไป ยากต่อการป้องกันในสภาพบ้านเมืองยังไม่มั่นคง

จึงเลือก “ธนบุรี” (บริเวณฝั่งตะวันตกของแม่น้ำเจ้าพระยา) เป็นราชธานีใหม่ เพราะ:

• เป็นเมืองขนาดเล็ก ควบคุมง่าย

• มีแม่น้ำเจ้าพระยาเป็นเส้นทางคมนาคมและป้องกันข้าศึก

• อยู่ใกล้ปากอ่าว สะดวกด้านการค้าและติดต่อกับต่างชาติ

• มีป้อมปราการเดิมอยู่แล้ว (เช่น ป้อมวิชัยประสิทธิ์)

4) การสถาปนาเป็นกษัตริย์

• หลังรวบรวมบ้านเมืองได้ พระยาวชิรปราการได้รับการยกย่องขึ้นเป็นกษัตริย์

• ทรงพระนามว่า สมเด็จพระบรมราชาที่ 4 (สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช)

• สถาปนากรุงธนบุรีเป็นราชธานีในปี พ.ศ. 2310

          สมัยกรุงธนบุรี (พ.ศ. 2310–2325) ในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช หลังการกอบกู้เอกราช ได้ขยายอาณาเขตออกไปกว้างขวาง โดยสรุปอาณาเขตได้ดังนี้

• ทิศเหนือ  ถึงเมืองพิษณุโลก และบางช่วงอำนาจขึ้นไปถึงเมืองแพร่–น่าน

• ทิศใต้  ถึงเมืองนครศรีธรรมราช และหัวเมืองมลายูบางส่วน เช่น ไทรบุรี

• ทิศตะวันออก  ถึงกัมพูชา (เขมร) เช่น เมืองพระตะบอง เสียมราฐ

• ทิศตะวันตก  ถึงเมืองทวาย ตะนาวศรี และมะริด

          สรุปคือ อาณาเขตกรุงธนบุรีมีความใกล้เคียงกับปลายสมัยอยุธยา โดยเน้นการรวบรวมแผ่นดินและหัวเมืองที่เคยแยกตัวให้กลับมาอยู่ใต้อำนาจอีกครั้งครับ

สมัยกรุงธนบุรี ไม่มีการจัดตั้งเมืองลูกหลวงแบบชัดเจนเหมือนสมัยอยุธยา

เหตุผลคือ บ้านเมืองอยู่ในช่วงฟื้นฟูหลังเสียกรุง พ.ศ. 2310 ยังไม่มั่นคง ต้องทำสงครามและรวบรวมอำนาจจากหัวเมืองต่าง ๆ อย่างต่อเนื่อง  สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชจึงทรงเน้นการควบคุมหัวเมืองโดยตรง มากกว่าการจัดระบบเมืองลูกหลวง 4 ทิศ

ดังนั้น โครงสร้างการปกครองจึงยังไม่เป็นแบบแผนถาวรเหมือนสมัยอยุธยา